ŞİRKETLER HUKUKU VE ŞİRKET TÜRLERİ
Öncelikle ifade etmek gerekir ki, Şirketler hukuku; ticaret hukuku bünyesinde yer alan ve ticaret şirketlerinin kurulması, birleşmesi, bölünmesi, devredilmesi, tip değiştirmesi, tasfiyesi gibi konulara dair düzenlemeler içeren ve inceleyen bir hukuk dalıdır.
Şirketleri, kavram olarak insanların ekonomik ve ticari maksatlarla topluluklar oluşturmaları olarak tanımlayabiliriz. Zira şirket, kavram olarak şahısların kazanç elde edip bunu aralarında paylaşma amaçlı iradi birleşimini ifade etmektedir.
Şirketler (adi ortaklık hariç), hak ehliyetlerini tüzel kişilik kazanmakla; fiil/dava ehliyetlerini ise yetkili ve zorunlu organlarını teşekkül etmekle kazanırlar.
Borçlar Kanunumuzda ise Adi Ortaklık hükümleri düzenlenmiştir. Adi ortaklık; TTK kapsamında bir şirket olmayıp, şirketlerin temel prototipi mahiyetindedir. (Adi Ortaklık makalemizde, konuya detaylıca yer verilmiştir.) TBK’nın 620. Maddesine göre; “Adi ortaklık sözleşmesi, iki ya da daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir.” Aynı kanunun ikinci fıkrasında “Bir ortaklık, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımıyorsa, bu bölüm hükümlerine tabi adi ortaklık sayılır.” hükmü ile, adi ortaklığın aslında şirketler hukukunda temel prototip olduğu açıklanmıştır. Ancak aşağıda da detaylıca yer verileceği üzere, artık tek kişiyle anonim veya limited şirket kurulması mümkün olduğundan, yukarıdaki madde de belirtilen birden fazla kişi unsuru, şirketlerin temel unsuru olmaktan çıkmıştır demek kanaatimizce yerinde olacaktır.
ŞİRKET TÜRLERİ NELERDİR?
Hukukumuzda esas olarak 5 farklı şirket türüne rastlamaktayız. Bunlar;
1.Anonim şirket
2.Limited şirket
3.Komandit şirket
4.Kollektif şirket
5.Kooperatif şirkettir.
Şirketler bu bağlamda; düzenlendikleri kanun, tüzel kişiliğe sahip olup olmama, ortakların sorumluluğu vb unsurlar bakımından çeşitli kategorilere ayrılmaktadır. Ancak şirketleri gruplandıran esas unsurun; şahıs şirketleri ve sermaye şirketleri olduğunu söylemek mümkündür. Zira şahıs ve sermaye şirketleri arasında çok ciddi farklılıklar bulunmaktadır. En önemli farklılık ise, kanaatimizce ortakların şirket borçlarından olan sorumlulukları bakımındandır.
Şirketleri bir tablo ile şematikleştirmek gerekirse;
| Şahıs Şirketleri | Sermaye Şirketleri |
| 1-Adi Ortaklık | 1-Anonim Şirket |
| 2-Kollektif Şirket | 2-Limited Şirket |
| 3-Adi Komandit Şirket | 3-Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket |
Dikkat!! Kooperatifler, ne şahıs ne de sermaye şirketleri kapsamına girmemektedirler. Zira kooperatiflerin kendine özgü yapı ve özellikleri bulunmaktadır.
Şahıs Şirketleri;
Hukukumuzda; adi, kollektif ve komandit şirketler şahıs şirketi olarak tanımlanmışlardır. Şahıs şirketlerinde ortaklar arasında güven son derece önem arz etmektedir ve ortaklık, güven ilişkisine dayanmaktadır. Bu şirketlerde ortak sayısı uygulamada da sıkça rastlaştığımız üzere azdır. Şahıs şirketlerinde ortaklar, şirket borçlarından dolayı kişisel ve sınırsız sorumluluk taşırlar. Ayrıca ortaklardan her birinin sınırsız denetleme hakkı bulunmakta ve ortaklar arasında rekabet yasağı söz konusu olmaktadır. Şahıs şirketlerinde en önem arz eden hususlardan biri de, pay devri konusundadır. Zira bu şirketlerde; ortaklardan birinin payını devredebilmesi için tüm ortakların devir işlemine onay vermesi gerekmektedir.
Şirkete ilişkin kararlar, ‘oybirliği’ ile alınmakta ve şirket sözleşmesi ancak tüm ortakların oybirliği ile alacakları bir karar ile değiştirilebilecektir.
Ayrıca, ortaklardan birinin ölümü, iflası veya fiil ehliyetini kaybetmesi halinde, kural olarak şirketin sona ermesine sebebiyet verecektir.
Sermaye Şirketleri;
Hukukumuzda, anonim , limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler; sermaye şirketi olarak nitelendirilmişlerdir. Sermaye şirketlerinde kişi unsurundan ziyade sermaye unsuru ön plandadır. Bu şirketlerin, kanunen belirlenen asgari bir sermayesinin bulunması gerekmektedir.
Ayrıca, şahsi emek, ticari itibar ve müşteri çevresi gibi şirketin bilançosunda yer alması mümkün olmayan değerlerin sermaye olarak getirilmesi de mümkün değildir.
Zira yukarıda da belirttiğimiz üzere; Sermaye şirketlerinde alacaklılar ortakların malvarlığına başvuramaz. Yani ortakların, şirket borçlarından dolayı kişisel sorumlulukları bulunmamaktadır. Ortaklar yalnızca şirkete karşı sorumludurlar. Örneğin şirketin zarar etmesi halinde bu zarar ortakların değil, şirketin zararıdır.
Sermaye şirketlerinde ortakların hak ve borçları, şirkete getirmeyi taahhüt ettikleri sermayeye göre belirlenir. Ortak ne kadar çok sermaye taahhüt etmişse elde edilen kardan da o derece fazla talep etme
ve fazla oy hakkına sahip olacaktır. Fazla oy sahibi olmak da, ortağın şirket yönetiminde ciddi manada söz sahibi olmasını sağlayacaktır.
Sermaye şirketlerinde yönetim ve temsil ilgili organlara bırakılmıştır. Yani, şirket yöneticilerinin mutlaka
atanması gerekir.
Yine şahıs şirketlerinden farklı olarak, ortaklar değil sadece şirket yöneticileri rekabet yasağına tabidir. Ayrıca, ortakların ölümü, fiil ehliyetini kaybetmesi veya iflası halinde de kural olarak şirketin devamlılığını veya varlığını etkilememektedir. (Sermaye şirketleri ile şahıs şirketleri arasındaki farklara, aşağıda detaylıca yer verilecektir)
ŞİRKETİN UNSURLARI NELERDİR?
Kanunda ve doktrinde yer alan tanımlardan hareketle şirketin unsurları; kişi, sözleşme, sermaye, ortak amaç ve bu amaç uğrunda birlikte çaba unsurları olarak ifade edilmektedir. Bu unsurları kısaca açıklamak gerekirse;
1-Sözleşme Unsuru
Şirketin temelinde bir sözleşme ilişkisi vardır. Ticaret şirketleri için genel kural, “yazılı şekil + tescil + ilan” şeklindedir.
2- Kişi Unsuru
Kural olarak, şirketlerin en az 2 ortak tarafından kurulması gerekmektedir. Ancak Anonim ve Limited şirketlerin tek kişi ile kurulabilmeleri de mümkündür. Bu nedenle bu şirketler açısından kişi unsurunun önemini yitirdiğini söylemek yerinde olacaktır.
Şematikleştirmek gerekirse;
| Adi Ortaklık | En az 2 gerçek veya tüzel kişi tarafından kurulabilir |
| Anonim Şirket | En az 1 gerçek veya tüzel kişi tarafından kurulabilir |
| Limited Şirket | En az 1, en fazla 50 gerçek veya tüzel kişi tarafından kurulabilir. |
| Kollektif Şirket | En az 2 gerçek kişi tarafından kurulabilir. |
| Adi Komandit Şirket | En az 1 komandite ve 1 komanditer olmak üzere 2 ortakla kurulabilir. Komandite ortağın gerçek kişi olması gerekirken; komanditer ortak, gerçek veya tüzel kişi olabilir. |
| Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket | En az 5 komandite + komanditer ortak tarafından kurulabilir. |
| Kooperatif | En az 7 gerçek veya tüzel kişi tarafından kurulabilir |
3- Sermaye Unsuru
Şirketin, ortak amacını gerçekleştirebilmesi için sahip olması gereken nakdi veya olmayan değerler sermayedir. Kural olarak, ekonomik değeri olan her şeyin sermaye olarak getirilmesi mümkündür. Ancak şahıs şirketlerinde, ortakların, şirket alacaklarına karşı sınırsız ve müteselsil sorumlulukları bulunduğu için sermayenin türü ve hangi ortağın ne kadar sermaye getirdiği kanaatimizce çok da önem arz etmez. Örneğin, şahıs şirketlerinde “emek” de sermaye olarak getirilebilirken, sermaye şirketlerinde bu durum mümkün değildir. Zira sermaye şirketlerinde, ortakların; şirket alacaklarına karşı bir sorumlulukları bulunmamakta, ortaklar yalnızca şirkete karşı sorumludurlar. Bu durumda alacaklıların korunması amacıyla, sermaye olarak “emek” getirilmesi pek tabidir ki mümkün değildir.
4-Ortak Amaç Unsuru
Her şirket için mutlaka bir ortak amaç unsurunun mevcudiyeti aranır. Sermaye şirketlerinde bu amacın, mutlaka ‘ekonomik amaç’ olması zorunlu iken, adi ortaklıklarda böyle bir zorunluluk söz konusu değildir.
5- Birlikte Çaba Unsuru
Uygulamada, ‘affectio socieatis’ ilkesi olarak da karşımıza çıkan bu unsur, ortak amaca ulaşmak için her ortağın üzerine düşen yükümlülükleri yerine getirmesini amaçlamaktadır. Ancak, sermaye şirketlerinde bu unsurun çok da aktif olduğunu söylemek mümkün değildir.
ŞİRKETLERİN, ADİ ORTAKLIKTAN FARKLARI?
Şirketlerin, adi ortaklıktan farkını bir şema ile özetleyecek olursak;
| Adi ortaklığın tüzel kişiliği bulunmamaktadır. | Şirketlerin tüzel kişilikleri bulunmaktadır. |
| Adi ortaklığın dava ehliyeti yoktur. Bu nedenle, ortaklığın mahkemede taraf olması mümkün değildir. Dava, tüm ortaklara yöneltilmelidir ve ortaklar arasında mecburi dava arkadaşlığı vardır. | Şirket, tüzel kişiliğe haiz olduğu için dava ehliyeti de bulunmaktadır. |
| Adi ortaklığın tüzel kişiliği olmaması nedeniyle, bir malvarlığının bulunması da mümkün değildir. Ortaklığa getirilen mallara ortaklar, elbirliği şeklinde malik olurlar. | Şirketlerin, kendi malvarlığı değerleri bulunmaktadır. |
| Adi ortaklığın, bir yerleşim yeri adresi de yoktur. | Şirketlerin, yerleşim yeri adresleri bulunmaktadır. |
| Adi ortaklıkta ortaklar, ortaklık alacaklılarına karşı tüm malvarlıkları ile sınırsız ve müteselsil sorumludurlar. | Ortakların, şirket alacaklılarına karşı herhangi bir sorumlulukları bulunmamaktadır. Ortaklar, yalnızca şirkete karşı sorumludurlar. |
Şimdi ise, şahıs şirketleri ile sermaye şirketleri arasındaki temel farklara yer verelim;
SERMAYE-ŞAHIS ŞİRKETLERİ ARASINDAKİ FARKLAR?
| ŞAHIS ŞİRKETLERİ | SERMAYE ŞİRKETLERİ |
| 1-Ortaklar, şirket borçlarından dolayı tüm malvarlıkları ile sınırsız ve müteselsil sorumludurlar. | Ortakların, şirket alacaklılarına karşı herhangi bir sorumlulukları bulunmamaktadır. Ortaklar, yalnızca şirkete karşı sorumludurlar. |
| 2-Asgari sermaye şartı yoktur. | Asgari sermaye şartı vardır. |
| 3-Şirkete yeni ortak girmesi, şirket sözleşmesinin değiştirilmesi anlamına geldiğinden tüm ortakların onayına bağlıdır. | Şirkete yeni bir ortağın girmesi, şirket sözleşmesini değiştirmez. |
| 4-Ayrılan ortak, ayrılma akçesini de alır. Ancak bu şirketlerde pay devri yapılması mümkün değildir. | Anonim şirketlerde ortaklıktan ayrılma , sadece pay devri şeklinde mümkündür. Limited şirketlerde ise, ortağın şahıs şirketlerinde olduğu gibi ayrılma akçesini alarak çıkması mümkündür. |
| 5-Her ortak, kar ve zarar oranına eşit olarak katılır ve her ortak bir oy hakkına sahiptir. | Ortaklar, şirketin zararına katılmazlar. Zira zarar, şirket tüzel kişiliğine aittir. Ayrıca her ortak, sermayesi oranında kara katılır. Aynı şekilde, oy hakkı da sermaye oranına göre belirlenmektedir. |
| 6-Ortakların sınırsız denetim hakkı bulunmaktadır. Ayrıca, ortaklar arasında rekabet yasağı söz konusu olmaktadır. | Anonim şirketler de rekabet yasağı, yalnızca yönetim kurulu üyeleri açısından söz konusu olmaktadır. Limited şirketlerde ise, müdürler rekabet yasağı kapsamındadırlar. |
| 7-Her bir ortak, diğer bir ortağın şirketten çıkarılması için dava açabileceği gibi, şirketin feshi için dava açması da mümkündür. | Anonim şirketlerde, haklı nedenlere dayanılarak ortağın şirketten çıkarılması mümkün değildir. Ortağın çıkarılmasının tek yolu, ortağın ‘ıskat’ edilmesidir. Iskat ise, yalnızca ortağın sermaye borcunu ödememesinden kaynaklanabilecektir. Başka bir sebebe, dayanılarak ortağın ıskat edilmesi mümkün değildir. Limited şirketlerde ise, her ortağın fesih davası açma hakkı bulunmaktadır. |