İRTİKAP ( TCK m. 250 )

NEDİR ? İrtikap, Kamu idaresinin güvenilirliğine ve işleyişine karşı suçlar kapsamında düzenlenmiştir. İrtikap suçu, kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak muhatabın haklı bir işini hiç veya gereği gibi yapmayacağından bahisle kendisine veya yönlendireceği bir kişiye haksız bir yarar sağlamasıdır.

Madde-250
(1) Görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanmak suretiyle kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi icbar eden( zorlayan) kamu görevlisi, beş yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Kamu görevlisinin haksız tutum ve davranışları karşısında, kişinin haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesiyle, kendisini mecbur
hissederek, kamu görevlisine veya yönlendireceği kişiye menfaat temin etmiş olması halinde, icbarın varlığı kabul edilir.
(2) Görevinin sağladığı güveni kötüye kullanmak suretiyle gerçekleştirdiği hileli davranışlarla, kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi ikna eden kamu görevlisi, üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(3) İkinci fıkrada tanımlanan suçun kişinin hatasından yararlanarak işlenmiş olması halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
(4) İrtikap edilen menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu göz önünde bulundurularak, yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir.

FAİL
İrtikâp suçu, özgü suçlar kapsamında düzenlenmiştir. Dolayısıyla bu suç ancak kamu görevlisi niteliğine sahip kimseler tarafından işlenebilecek nitelikte bir özgü suçtur. Kamu görevlisi kapsamına girmeyen bir kimsenin icbar suretiyle irtikâp suçunun faili olması olanaklı değildir. Eğer bir kimse, kamu görevlisi olmamasına rağmen böyleymiş gibi davranarak kişiyi kendisine bir menfaat temin etmeye icbar ederse yani zorlarsa, duruma göre yağma veya dolandırıcılık suçları oluşur. Ayrıca irtikâp suçunun işlenmesine kasten göz yuman denetimle yükümlü kamu görevlisi, işlenen suçun müşterek faili olarak sorumlu tutulur.

MAĞDUR
İrtikap suçunun mağduru, kamu görevlisi tarafından haklı bir işini hiç veya gereği gibi yapmayacağından bahisle kendisine veya yönlendireceği bir kişiye yarar sağlanmasına zorlanan herhangi bir kimsedir.

FİİL
kamu görevlisi olan failin, görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak;
– kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi icbar etmesi yani zorlaması,
– mağdurun haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesine kapılarak kendisini menfaat sağlama konusunda mecbur hissetmiş olması gerekir. Örneğin belediye imar müdürünün, inşaat ruhsatı için istenen ve ilan edilen tüm evrakları hazırlayarak başvuran kimseden, her seferinde mevzuatta yeri olmayan yeni belgeler istemesi yahut kısa bir süre içinde ruhsat verilmesi için herhangi bir engel yokken, bunun için çok uzun ve belirsiz bir süre beklemesi gerektiğini söylemesi veyahut aynı durumdaki başka hastalar için yakın ameliyat tarihleri veren doktorun, kısa süre içinde ameliyat olması gereken bir hasta için hiçbir makul sebep yokken çok uzun bir süre sonrası için ameliyat tarihi vermesi gibi hallerde mağdurun haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesine kapılabilmesi mümkündür.
!!!!! Yararın mutlaka maddi bir şey olması da şart değildir; mağdur ekonomik değeri olan başkaca yararlar da sağlamış veya bu yolda vaatte bulunmuş olabilir. Örneğin bir evin faile bedelsiz kullandırılması veya bir malın olağan değerinden daha ucuza kiralanması şeklinde yarar sağlanması da mümkündür.

SUÇUN DAHA AZ CEZAYI GEREKTİREN NİTELİKLİ HALİ
İrtikap edilen menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu göz önünde bulundurularak,
verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir. Elde edilmeye çalışılan menfaatin değerine göre mahkemeye takdir yetkisi tanınmıştır.

ŞİKAYET
İrtikap suçu şikayete tabi suçlar kapsamında değerlendirilmemiştir. Dolayısıyla re’sen soruşturma ve kovuşturma usulleri uygulanır.

KUSURLULUK
İrtikâp suçunun manevi unsuru kasttır, bu suçun taksirle işlenebilmesi kanunda düzenlenmemiştir. Kamu görevlisi olan fail, bilerek ve isteyerek görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanmak suretiyle kendisine
veya başkasına yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi zorlamış olmalıdır.

TEŞEBBÜS
İcbar suretiyle irtikâp suçunda teşebbüs mümkündür. Fail, elverişli hareketlerle icbar fiilini icraya başlamış ancak elinde olmayan nedenlerle tamamlayamamış veya menfaati temin edememiş yahut bu yolda bir vaat elde edememiş ise bu suçtan teşebbüs nedeniyle sorumlu tutulacaktır.

GÖREVLİ ve YETKİLİ MAHKEME
İrtikâp suçunda görevli mahkeme ağır ceza mahkemesidir. Yetki bakımından genel yetki kuralları hükümleri uygulanır.

EMSAL YARGITAY KARARLARI

Yargıtay 5CD. E.2017/4726, K.2019/11798 12.12.2019
“irtikâp suçu ile korunan hukuki yarar ve bu bağlamda suçun millete ve devlete karşı suçlar bölümünde düzenlenmesi karşısında, bu suçun mağdurunun toplumu oluşturan bireylerin tamamı, diğer bir ifadeyle kamu olduğu, eylemin belirli bir kişinin zararına olarak işlenmesi halinde bu kişinin mağdur değil, suçtan zarar gören olacağı nazara alınarak, fiilin zincirleme suç olarak kabulüyle tek suçtan hüküm” kurulması gerekmektedir.”

 

Yargıtay CGK., E.2019/540, K.2020/390, 29.9.2020:

“…manevi cebrin, belli bir şiddete ulaşması, ciddi olması, mağdurun baskının etkisinden kolaylıkla kurtulma imkânının
bulunmaması gerekir. Mağdurun iradesini baskı altında tutmaya elverişli olmak şartıyla, doğrudan doğruya veya dolaylı biçimde yapılan her türlü zorlayıcı hareket de icbar kavramına dahildir. Yapılan hareketlerin mağdurun iradesini manevi baskı altında tutmaya uygun ve elverişli olması, vaat edilmesi veya sağlanması istenilen menfaatin hukuka aykırı olduğunun mağdurca bilinmesi icbar için yeterlidir. Bu nedenle de icbarın manevi baskı oluşturmaya elverişli olup olmadığı, somut olayın özellikleri ve nesnel şartlar nazara alınarak, hâkim tarafından takdir edilmelidir”

Yargıtay CGK., E.2014/77, K.2014/510, 25.11.2014
“duruşma savcısı olarak görev yapan sanığın istediği paranın verilmesi halinde sanık hakkında tutuklama talebinde bulunmayacağını beyan ederek menfaat temin etmesini irtikap kapsamında değerlendirmiştir.”

Yargıtay 5CD., E.2011/14020, K.2013/354, 15.1.2013
“Jandarma karakol komutanının gözaltına aldığı şüpheliye kendisini üç güne kadar gözaltında tutabileceğini beyan ederek bunun vuku bulmaması için menfaat istemesini irtikap kapsamında değerlendirmiştir.”

Yargıtay 5CD., E.2011/7341, K.2012/12772, 10.12.2012
” ilçe asayiş büro amiri olarak görev yapan sanığın, gazino işletmeciliğine başlayan müdahili telefonla arayarak ve zaman zaman işyerine gelip, her ay bir miktar parayı kendisine vermesi gerektiğini, gazinoculukta işlerin bu şekilde yürüdüğünü, aksi halde kendisine zorluk çıkaracağını söyleyerek menfaat talep etmesini irtikap kapsamında değerlendirmiştir.”

Yargıtay 5CD., 12.2.2013, E.2011/2163, K.2013/1093
“sanığın görevi kapsamında kalan er yemekhanesinde verilecek yemek ihalesini alan firma yetkilisi üzerinde ceza yazdırabileceği ve hak edişleri geciktirebileceği hususunda manevi cebir oluşturması ve bu cebrin etkisi ile para talep etmesini irtikap kapsamında değerlendirmiştir.”

Yargıtay CGK. E.2011/202, K.2011/221, 15.11.2011
“işbölümü çizelgelerine göre (…) Mahkemesinin tek numaralı dosyalarının duruşmalarında iddia makamını temsil etmekle görevli olan sanığın, katılanın tutuklu olan eşinin yargılamasının yapıldığı (…) Mahkemesinin (…) esas sayılı dosyası üzerinden görülmekte olan davada herhangi bir görev ve yetkisinin bulunmadığı, dolayısıyla somut olayda sanığın eyleminin 5237 sayılı TCY’nın 250/1. maddesinde düzenlenmiş olan (…) icbar suretiyle irtikâp suçunu oluşturma olanağı bulunmamaktadır. Bu itibarla, (…) arabasının bakımını yaptırırken tanıştığı FK’ın bir suç dolayısıyla tutuklu olduğunu eşi katılan EK’dan öğrenen sanığın, bu kişinin tahliye edilmesini sağlamak konusunda yardımcı olacağı kanaatini uyandırarak katılandan para talep etmek şeklinde gerçekleşen eyleminin 5237 sayılı TCY’nın 255. maddesinde düzenlenmiş olan görevine girmeyen veya yetkili olmadığı bir işi yapabileceği veya yaptırabileceği kanaati uyandırarak yarar sağlama suçunu oluşturduğu”

Yargıtay CGK, E.2019/540, K.2020/390, 29.9.2020
“İcbar suretiyle irtikâp suçunun gerçekleşmesi kamu görevlisinin nüfuzunu kötüye kullanmasını gerektirmektedir. Nüfuz, kamu görevlisinin görevinin vermiş olduğu yetki ve imkânlar nedeniyle sahip olduğu güç ve etkinlik; bunun kötüye kullanılması ise yetki ve imkânların sağladığı ayrıcalıklı üstün konumdan yararlanarak görevlinin kendisi ya da başkasına yarar sağlaması olup, bu suçta kamu görevlisi görevi gereği sahip olduğu gücü haksız yarar elde etme amacıyla kullanmaktadır”

              Av. Hasan Basri SARI
HUKUK & DANIŞMANLIK BÜROSU